pcos
PCOS – zespół policystycznych jajników
Objawy
Zespół policystycznych jajników (PCOS – polycystic ovarian syndrome) jest schorzeniem endokrynologicznym, które dotyka dużą grupę kobiet w wieku rozrodczym. PCOS wiąże się niestety z występowaniem szeregu bardzo przykrych dla kobiety objawów.
Podstawowym objawem klinicznym PCOS są zaburzenia miesiączkowania. Najczęściej występuje rzadkie miesiączkowanie lub wtórny brak miesiączki, co prowadzi do braku owulacji, jej nieprawidłowego przebiegu lub niepłodności.
Nadprodukcja androgenów u kobiet z PCOS przejawia się hirsutyzmem, czyli występowaniem nadmiernego owłosienia typu męskiego, zmianami skórnymi z łojotokiem (trądzik, wykwity skórne), otyłością, a czasem także łysieniem o typie androgennym.
Nadmierne owłosienie najczęściej występują na górnej wardze ust, kresie białej (miejscu, gdzie łączą się mięśnie obu stron brzucha), brodzie, bokobrodach, w okolicy brodawki sutkowej, mostka i okolicy krzyżowo-lędźwiowej oraz na paliczkach środkowych rąk. U niektórych kobiet z PCOS można stwierdzić szarobrunatne zmiany w okolicy karku, pach, łokci, co wskazuje na występowanie insulinooporności.
Otyłość w przebiegu PCOS jest najczęściej typu brzusznego (androidalnego), a jej stopień jest ustalany na podstawie wskaźnika masy ciała BMI (body mass index), gdzie za nadwagę uznaje się wartości BMI pomiędzy 25–30, otyłość jest rozpoznawana przy BMI >30. Dodatkowym wskaźnikiem androidalnego typu otyłości jest wskaźnik talia/biodro.
Zespołowi PCOS towarzyszy także podwyższone ryzyko cukrzycy. Ryzyko to jest większe u kobiet, u których nie występują cykle owulacyjne, a także u kobiet otyłych i obciążonych występowaniem rodzinnym cukrzycy.
Przyczyny
Bezpośrednią przyczyną zaburzeń w przebiegu PCOS jest destrukcja tkanki jajnika przez dużą liczbę drobnych, niedojrzałych pęcherzyków Graafa, których rozwój został zatrzymany przed uwolnieniem komórki jajowej. Ciałko żółte nie powstaje, a pęcherzyk ulega zanikowi, tworząc tym samym maleńką torbiel. Konsekwencją długotrwałego braku owulacji jest nadprodukcja męskich hormonów płciowych oraz zaburzenia miesiączkowania (zwykle są to długie i nieregularne cykle). Po kilku latach taki stan rzeczy prowadzi do powiększenia i zwłóknienia jajnika. Konsekwencją nieleczonego PCOS jest często trudność z zajściem w ciążę, a także wzrost ryzyka zmian przednowotworowych, a nawet raka błony śluzowej macicy.
Mechanizm pojawienia się PCOS nie został dotychczas w pełni poznany, ale wiadomo, że biorą w nim udział czynniki genetyczne, hormonalne oraz środowiskowe.
Rozpoznanie PCOS
W rozpoznaniu PCOS uwzględnia się:
- objawy kliniczne (opisane wyżej)
- wyniki badań hormonalnych (przede wszystkim podwyższone stężenie androgenów w surowicy krwi: całkowitego lub wolnego testosteronu, niekiedy także androstendionu albo dehydroepiandrostendionu)
- obraz jajników w badaniu ultrasonograficznym (obecnie stosuje się USG przezpochwowe; badanie to najlepiej wykonywać we wczesnej faza folikularna (1.–3. dzień cyklu), gdy jajniki są względnie nieczynne. W przypadku długich cykli lub braku miesiączki dzień badania jest dowolny)
- ocenę makroskopową jajników podczas laparoskopii (jajniki policystyczne są znacznie powiększone i charakteryzują się brakiem cech przebytej owulacji)
- ocenę histopatologiczną jajników
Leczenie PCOS
Dostępnych jest kilka możliwości terapeutycznych leczenia PCOS. Wyboru optymalnej terapii dokonuje się kierując się planami życiowymi i główną motywacją kobiety: chęć posiadania dziecka, uregulowanie cykli miesiączkowych, antykoncepcja hormonalna, efekt kosmetyczny – pozbycie się niechcianego owłosienia i otyłości. Jeżeli kobieta planuje ciążę podejmuje się próbę odtworzenia prawidłowego jajeczkowania. W celu unormowania zaburzonego cyklu miesiączkowego stosowane są tabletki hormonalne. Gestageny i antykoncepcja hormonalna pozwalają na regulację miesiączek, oraz chronią błonę śluzową macicy przed niebezpiecznym przerostem.
Jak wykazano ostatnio, bardzo zadowalające efekty przynosi terapia, której celem jest poprawa wrażliwości na insulinę poprzez redukcję masy ciała. Badania wykazały również korzystny efekt terapeutyczny stosowania leków przeciwcukrzycowych. Kobiety w wieku rozrodczym z zespołem PCOS powinny być leczone w celu zapewnienie regularności miesiączkowania, obniżenia stężenia androgenów oraz obniżenia insulinooporności.
Standardem powinny być działania zmierzające do redukcji masy ciała – dieta oraz ćwiczenia gimnastyczne.
Źródła:
B. Kozak-Pawulska, R. Dębski, I.Sudoł-Szopińska, J.Garwoliński, Zespół policystycznych jajników i znaczenie ultrasonografii, w: Gin Prakt 2007;2: 15-22
B. Grzechocińska, Menopauza u kobiet z zespołem policystycznych jajników, w: Prz Menopauz 2005; 2: 34–37
